Σκηνοθεσία: Στέφανος Τσιβόπουλος
Παίζουν: Μαρία Ντράγκους, Πηνελόπη Τσιλίκα, Μαρία Καλλιμάνη
Διάρκεια: 100′
Η Έλενα ζει στην Αθήνα με τη μητέρα της και τον γιο της. Έχει έρθει από τη Ρουμανία το 2008, βρίσκεται στην Ελλάδα πέντε χρόνια και εργάζεται ως καθαρίστρια στο μετρό. Σε ανύποπτο χρόνο και κατά παράβαση των συμφωνηθέντων όρων, η εργοδότρια εταιρεία της ανακοινώνει ότι η λήξη της σύμβασής της πλησιάζει, παρουσιάζοντας ένα έγγραφο που ουδέποτε εκείνη υπέγραψε και όμως φέρει την υπογραφή της. Η Έλενα αποφασίζει να διεκδικήσει αυτά που δικαιούται, απευθυνόμενη στο σωματείο καθαριστριών και τον Τύπο, και έτσι αρχίζει η άνιση μάχη της κόντρα σε μια πανίσχυρη, απρόσωπη οντότητα.
Το ντεμπούτο του Στέφανου Τσιβόπουλου εμπνέεται από την ιστορία της Κωνσταντίνας Κούνεβα, μετανάστριας από τη Βουλγαρία, που εργαζόταν σε μεγάλη εταιρεία υπηρεσιών καθαρισμού, η οποία είχε αναλάβει και την καθαριότητα των σταθμών του ΗΣΑΠ. Η Κούνεβα ανέπτυξε συνδικαλιστική δράση, διεκδίκησε καλύτερες συνθήκες εργασίας και ήρθε αντιμέτωπη με απειλές, αλλά και μια δολοφονική επίθεση με βιτριόλι. Βέβαια, οι ομοιότητες ιδρύουν απλώς μία επιπλέον σύνδεση του φιλμ με την πραγματικότητα, δεν προσδίδουν χαρακτήρα κινηματογραφικής επισκόπησης ή παράθεσης των γεγονότων της υπόθεσης.
Η Απόφαση της Έλενας επικεντρώνεται στην επισφάλεια της κεντρικής ηρωίδας, την οποία ένα ολόκληρο οικοδόμημα αντιλαμβάνεται ως αναλώσιμη ύπαρξη, μια ενσάρκωση του σύγχρονου πρεκαριάτου. Η Έλενα δεν ορθώνει το ανάστημά της απλώς απέναντι στη κραταιά εταιρεία˙ αγωνίζεται να ανατρέψει την αβεβαιότητα που της απαγορεύει να ριζώσει στον τόπο όπου εργάζεται και μοχθεί για να τα βγάλει πέρα. Αρνείται να αποδεχθεί ότι η ύπαρξή της είναι ισάξια μιας πλαστογραφημένης υπογραφής. Είναι ένας άνθρωπος με δεσμούς και συναισθηματικά φορτία, που διεκδικεί το δικαίωμά της να ερωτευθεί, να σταθεί στο πλευρό του παιδιού της, να υπάρξει στον κοινωνικό χώρο με τους δικούς της όρους. Με άλλα λόγια, την ίδια τη ζωή, ως κάτι διαφορετικό από την απλή επιβίωση.
Ο Τσιβόπουλος δεν εστιάζει στο γραφειοκρατικό σκέλος της δοκιμασίας της Έλενα, δεν παρεκκλίνει από το ανθρώπινο προφίλ της και δεν προσδίδει στην αφήγηση ακτιβιστική χροιά. Σε έναν βαθμό, βέβαια, αυτό αποδυναμώνει τον πολιτικό χαρακτήρα του σεναρίου. Παρά τις αγαθές προθέσεις, οι επιλογές των χαρακτήρων φαντάζουν πρόχειρα τοποθετημένες για να εξυπηρετήσουν την πρόοδο της πλοκής και ο διάλογος, όταν οι ήρωες καλούνται να αντιδράσουν στα εμπόδια που συναντούν, κάπως αφινίριστος. Αντίστοιχα, το δομημένο και θωρακισμένο εξουσιαστικό σύστημα που στέκει στον αντίποδα της Έλενα και επιβάλλεται με σιδερένια πυγμή και αναλγησία προκύπτει περισσότερο σαν μια σχηματική έννοια παρά σαν ένα σύμπλεγμα καταπίεσης που επιδρά σε κάθε πτυχή της ζωής της.
Ως πορτρέτο μιας γυναίκας που μάχεται με ζήλο, διεκδικώντας τον ζωτικό της χώρο, όμως, η ταινία επιδεικνύει συνέπεια και τρυφερότητα, χωρίς ποτέ να παρεκτρέπεται σε ατραπούς υπέρμετρου ηρωισμού. Η κίνηση της κάμερας διαθέτει νευρικότητα και καταγράφει τις αναταράξεις στη διαδρομή της Έλενα με μια αίσθηση επείγοντος, ακόμη και αν η τρίτη πράξη δεν εμφανίζει την απαιτούμενη ενέργεια που υπόσχονται όσα προηγήθηκαν. Ο Τσιβόπουλος εμπιστεύεται εύλογα τη χρήση πολλών κοντινών πλάνων στο πρόσωπο της Μαρία Ντράγκους (πρωταγωνίστρια στην Αποφοίτηση του Κριστιάν Μουντζίου) και εκείνη τον δικαιώνει απόλυτα, παραδίδοντας μια γενναία ερμηνεία γεμάτη ανεπαίσθητες συσπάσεις, μελετημένη κινησιολογία που ισορροπεί ανάμεσα στην τόλμη και τον δισταγμό, και μια αίσθηση τραυματισμένης αξιοπρέπειας που αρνείται να λυγίσει. Παρεμπιπτόντως, το μεγαλύτερο μέρος του διαλόγου της ταινίας είναι στα ελληνικά και η Ντράγκους αποδίδει με αξιοθαύμαστη ευφράδεια, έχοντας παρακολουθήσει εντατικά μαθήματα λίγων μόνο μηνών.
Η σπουδαιότερη σεκάνς του έργου πάντως, κατά τη γνώμη μας, είναι η εναρκτήρια. Το τελικό στάδιο της διαδικασίας απόκτησης ελληνικής ιθαγένειας, μια διαδικασία σχεδόν ανακριτική. Η κάμερα κολλημένη στο πρόσωπο της Έλενα την παρακολουθεί όσο εκείνη απαντάει σε ερωτήσεις που εξετάζουν τον βαθμό της προσαρμογής της στην ελληνική πραγματικότητα. Οι εξεταστές τής υπενθυμίζουν ότι είναι υπήκοος ενός κράτους μέλους της ευρωπαϊκής ένωσης, επομένως μπορεί απρόσκοπτα να εργαστεί στη χώρα και χωρίς την ιθαγένεια. Ελεύθερη κυκλοφορία προσώπων, αγαθών, υπηρεσιών και στο παρασκήνιο μια δηκτική υπόμνηση ότι στην ενωμένη Ευρώπη, κάποιες γειτονιές παραμένουν εκτοπισμένες από τον χάρτη.
Η Έλενα αποτυγχάνει στην προφορική διαδικασία επειδή δε συγχρωτίζεται αρκετά με τους γηγενείς και επομένως δε μετέχει της ελληνικότητας επαρκώς. Ως άτομο με μεταναστευτική ταυτότητα, μπορείς να βρεις δουλειά, να πληρώνεις νοίκι, να μιλάς τη γλώσσα εντυπωσιακά. Να πηγαίνει το παιδί σου σε ελληνικό σχολείο. Να ανταποκρίνεσαι στις απίθανες ερωτήσεις των γραπτών εξετάσεων για την απόκτηση της υπηκοότητας. Όμως αν δεν περνάς τον αναγκαίο χρόνο με Έλληνες, σημαίνει ότι επέλεξες συνειδητά να σταθείς στο περιθώριο, να μείνεις όσο το δυνατόν λιγότερο ορατός. Η ιθαγένεια είναι ένα προνόμιο που δε σου αναλογεί.
