What's On By the Law (Po Zakonu)

6 Σεπτεμβρίου 2017 |

0

By the Law (Po Zakonu)

Σκηνοθεσία : Λεβ Κουλεσόφ

Σενάριο : Βίκτωρ Σκλόφσκι και Λεβ Κουλεσόφ (διασκευή της νουβέλας «The Unexpected» του Τζακ Λόντον)

Με τους : Αλεξάντρα Χοχλόβα, Σεργκέι Κομαρόφ, Βλαντίμιρ Φόγκελ, Πιότρ Γκαλάντζεφ, Πορφίρι Πόντομπεντ.

Πρωτότυπος τίτλος : Po zakonu

Χώρα : ΕΣΣΔ

Διάρκεια : 80’

Έτος Παραγωγής : 1926

Τρεις άνδρες, ένα ζευγάρι, ένας σκύλος – όλοι αναζητούν χρυσάφι στις όχθες του ποταμού Γιούκον, επίκεντρο του Πυρετού των Χρυσοθήρων. Όλα βαίνουν (θεωρητικά) ομαλώς (στην ουσία όχι και τόσο), ώσπου άξαφνα ένας μεταλλοδίφης – ο Ντένιν (Βλαντίμιρ Φόγκελ), πυροβολεί και σκοτώνει δύο από τους υπόλοιπους της παρέας (η σεκάνς στέκει εντυπωσιακή μες στην απρόσμενη, χαοτική της βία). Κι έτσι μένουν τρεις. Ο Νέλσον (Σεργκέι Κομαρόφ) και η γυναίκα του Ήντιθ (Αλεξάντρα Χοχλόβα) αφοπλίζουν και αιχμαλωτίζουν (δηλαδή υποτάσσουν) τον δολοφόνο. Τα πτώματα απομακρύνονται και θάβονται, ενώ ο Ντένιν κρατείται δεμένος σε μια καλύβα υπό στενή και συνεχή επιτήρηση. Σταδιακά, το ζεύγος των δεσμοφυλάκων έρχεται αντιμέτωπο με ένα αγωνιώδες δίλημμα : δίχως ελπίδα να παραδώσουν τον αιχμάλωτο στις Αρχές για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, θα πρέπει να αποφασίσουν αν θα αποδώσουν δικαιοσύνη οι ίδιοι (αυτοδικία) ή θα ρισκάρουν να τον κρατήσουν υπό περιορισμό μέχρι να κατορθώσουν να επιστρέψουν στον πολιτισμό. Περιστασιακά, οι τρεις τους θα έρθουν κάπως πιο κοντά, όπως για παράδειγμα την ημέρα των γενεθλίων της Ήντιθ.

Έτσι, χωρίς εξηγήσεις (σαν ένα παράδοξο «Σύνδρομο της Στοκχόλμης» που εξελίσσεται παράλληλα με μια κλιμακούμενη παράνοια, συνδυασμένη με την απελπιστική – σχεδόν κραυγαλέα, υπό ιδιάζουσες συνθήκες – ανάγκη για ανθρώπινη επικοινωνία). Νεκρική σιωπή βασιλεύει μέρα με τη μέρα. Κανείς δεν μπορεί να φύγει απ’ αυτό το μέρος, καθώς ο πάγος και το χιόνι έχουν αρχίσει να λειώνουν, πλημμυρίζοντας τους αγρούς και τις πεδιάδες του Κλοντάϊκ (απ’ τις πιο εντυπωσιακές εμπειρίες θέασης στο βωβό σινεμά – το κλονισμένο μυαλό των ηρώων που «θρυμματίζεται» όπως οι χαραγμένοι πάγοι στην επιφάνεια της γης : το πάνω σύμπαν, το κάτω σύμπαν, ο μέσα κόσμος, ο έξω κόσμος, η τρέλα που μεγαλώνει ενώ η γη σκίζεται κάτω απ’ τα πόδια τους… καλώντας τους να ξεπλυθούν, να αναγεννηθούν κυλώντας, ρέοντας μέσα της). Το τραχύ περιβάλλον, η άγρια, καθηλωτική φύση (με την οποία διαλογίστηκε τόσο πολύ στα έργα του ο Λόντον) αποτελεί κύριο και (ατμοσφαιρικά) καθοριστικό χαρακτήρα, που επιτείνει τη μοναξιά και την απελπισία των ηρώων.

To By the Law (πρωτότυπος τίτλος : Po zakonu, γνωστό επίσης και ως Dura Lex) υπήρξε το φθηνότερο φιλμ που παρήχθη ποτέ στη Ρωσία (ίσως ακόμα και μέχρι σήμερα). Ταυτόχρονα όμως, αποτελεί κι ένα πραγματικό (και ενοχλητικό) αριστούργημα, το μεγαλείο του οποίου αναχαιτίζεται από τον άκρατο μινιμαλισμό του : την μικρότερη δυνατή προσπάθεια για ανάπτυξη της ιστορίας, τους ελάχιστους χαρακτήρες (τρείς μόνο στη μεγαλύτερη διάρκεια του φιλμ), μερικούς μεσότιτλους και πενιχρές γραμμές διαλόγων (την γενικότερη απουσία των οποίων αντικαθιστά – ως προς το ψυχολογικό βάθος των ηρώων και το μελοδραματικό αποτύπωμα της εικόνας – ένα ευφυές μοντάζ που κλιμακώνει επιδέξια την ένταση, συνιστώντας ταυτόχρονα και μια συναρπαστική συναισθηματική άσκηση) και μονάχα δύο σκηνικά που μονοπωλούν όλα τα πλάνα – ένα ξέφωτο όχι μακριά από τη Μόσχα, που αναπαριστά την Αλάσκα και μια καλύβα (το τέλειο περιβάλλον για ένα – απογυμνωμένο στα απολύτως στοιχειώδη – κλειστοφοβικό έργο δωματίου).

Ακόμη όμως κι αν τα …«απατηλά» – σε όρους σύνθεσης και διάρκειας – πλάνα αποδεικνύονται κατώτερα σε καλλιτεχνικές φιλοδοξίες απ’ ότι στις προηγούμενες δουλειές του Κουλεσόφ, γίνεται φανερό ότι τα κοντινά κυριαρχούν στις σκηνές δωματίου, ενώ στις εξωτερικές λήψεις (στα χιονισμένα τοπία και στις παραποτάμιες σκηνές) βασιλεύουν τα μακρινά και γενικά, σχεδόν μέχρι του σημείου που να αιχμαλωτίζουν όλη την …«κίνηση». Η απουσία του ήχου ξεδιπλώνει την εκστατική επιβλητικότητα της εικόνας και αποκαλύπτει το μεγαλείο των εκφραστικών μέσων του δημιουργού (άλλωστε, όπως παραδέχονταν πολλοί απ’ τους μαθητές του, όλοι έκαναν απλώς ταινίες – ενώ εκείνος ήταν που επινόησε και δημιούργησε τον κινηματογράφο : θυμήσου το περίφημο, θεμελιώδες «Πείραμά» του στην μονταζιέρα). Ο μοντερνισμός του σκηνοθέτη θέτει την τεχνική της avant-garde στην υπηρεσία μιας εφιαλτικής ατμόσφαιρας κι ενός τεταμένου δράματος.

Θα μπορούσε κανείς να χαρακτηρίσει το By the Law φορμαλιστικό action movie (αν κι η δράση είναι περιορισμένη), γουέστερν ψυχόδραμα ή πειραματική σπουδή πάνω στην αδιαλλαξία. Σε ότι αφορά το «ανακάτεμα» της καλλιτεχνικής γραφής και το πάντρεμα των συμβάσεων πολλών και διαφορετικών ειδών μέσα στο ύφος μιας ταινίας, ο Κουλεσόφ παραμένει η απόλυτη αυθεντία. Στο φιλμ υπάρχουν στοιχεία τόσο από τα βωβά γουέστερν του Φορντ, όσο και από την «Απληστία» του Στροχάιμ και τον «Χρυσοθήρα» του Τσάπλιν. Και φυσικά, η παραδοσιακή Σοβιετική φιλμοκατασκευή παραμένει κι εδώ σταθερό σημείο αναφοράς.

Τo πρώτο – παραδόξως – φιλμ του Κουλεσόφ που (ξεκάθαρα) δεν ασχολήθηκε με τη χώρα των Μπολσεβίκων, έγινε αιτία πολιτικής αντιπαράθεσης. Με την οπτική του και τη μεταχείριση που επιφύλασσε περί του ανθρωπίνου φρονήματος και μέσα απ’ την άποψη πως το τελευταίο είναι πάνω κάτω το ίδιο σε όλους τους ανθρώπους, δίχασε το κοινό της εποχής σε δύο στρατόπεδα, με την αντιπαράθεση που πυροδοτήθηκε να έχει ως επίκεντρο και να αγγίζει τον πυρήνα της ευαίσθητης (διαμάχης και) συζήτησης περί Φορμαλισμού και Κομμουνισμού. Το By the Law δεν προοριζόταν σε καμία περίπτωση να αποτελέσει ένα ακόμη ορόσημο του «επαναστατικού κινηματογράφου» και αυτό υπήρξε κάτι που επίσης δεν πέρασε …απαρατήρητο από τον Σοβιετικό Τύπο. Δίχως να μαστίζεται από το σύνηθες, παραδοσιακό αγκιτπρόπ (βλέπε… αγκιτάτσια και προπαγάνδα), όπως εκείνο των «στρατευμένων» μαθητών του Αϊζενστάιν και Πουντόβκιν, το φιλμ του Κουλεσόφ διαθέτει φιγούρες γεμάτες αμφιθυμία και αμφισημία και πρόσωπα εξίσου καταδικασμένα και καταδικαστικά.

Την εποχή της κυκλοφορίας του φιλμ η ηθοποιός Αλεξάντρα Χοχλόβα, σύντροφος στη ζωή του Κουλεσόφ, ήταν ήδη γνωστή ως το «κορίτσι της αφίσας» που κοσμούσε το Πειραματικό του Εργαστήρι. Οι κριτικές υπήρξαν εγκωμιαστικές για το θάρρος της να υποδυθεί μία τόσο αποκρουστική περσόνα, καθώς και για την επίδειξη ασύγκριτης εκφραστικής θέλησης και πάθους. Ο Μπέρναρντ φον Μπρεντάνο γράφει χαρακτηριστικά : «Η Χοχλόβα δεν είναι όμορφη. Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί μάλιστα ότι είναι τρομακτική με την πρώτη ματιά. Ωστόσο, το βλέμμα σου σύντομα την αποζητά εκ νέου στην οθόνη, καθώς το αποτύπωμά της μένει βαθύ και ανεξίτηλο μέσα σου. Έτσι, η ίδια κατορθώνει να θριαμβεύει κόντρα σε κάθε αντιξοότητα και αντίθεση. Το πρόσωπό της είναι λεπτό και σκληρό. Τα μάτια της, ωστόσο, λάμπουν όπως τα μαλλιά της … Αν ήμουν σκηνοθέτης, θα ταξίδευα αύριο κιόλας μέχρι τη Μόσχα για να «κλείσω» την ηθοποιό Χοχλόβα». Τούτο το βωβό διαμάντι αποκαταστάθηκε σχετικά πρόσφατα (τα τελευταία χρόνια) από το Αυστριακό Μουσείο Κινηματογράφου για τις ανάγκες – εάν ενθυμούμαι καλώς – προβολής και συμμετοχής του σε ένα εκτενές αφιέρωμα για τα «Κόκκινα Γουέστερν» (Red Western/Eastern) του Διεθνούς Κινηματογραφικού Φεστιβάλ του Ρότερνταμ. Επιδιώξτε να αναζητήσετε την αποκατεστημένη εκδοχή του (δεν ξέρω ποια βερσιόν θα συναντήσετε στην αίθουσα), συνοδευόμενη από μια εκπληκτική ambient μουσική κι από εξεζητημένους techno ρυθμούς που «διαλύονται» μέσα σε (στοιχειωτικά) στατικά βουητά.

Ο Κουλεσόφ ήταν ένας δημιουργός που κατανόησε σε βάθος τα πολλαπλά (και πολλαπλώς επιδραστικά) επίπεδα της εικόνας και του κάδρου. Και μέσα από την αναζήτησή τους, εξερεύνησε μια διαφορετική προοπτική ανάδειξης της ζωής που βλέπουμε (και αντιλαμβανόμαστε) : εκείνης (της πιο ουσιαστικής) που κατοικεί μέσα μας κι εκείνης που συνθέτει το κοσμικό ανάλωμα που δεν χρησιμεύει παρά ως (απλό) μοτίβο για την πρώτη. Ο ίδιος ήξερε πώς να ευθυγραμμίζει (μέσα απ’ τα πλάνα του και με τη χρήση ενός αριστοτεχνικού μοντάζ) και τις δύο, ρίχνοντας τον καθολικό ψυχισμό δημιουργού, ηθοποιού και θεατή σ’ έναν εικονογραφικό «κύκλο» που συμβίβαζε τις (απανταχού) ανισότητες και αντιθέσεις και ενοποιούσε το καλλιτεχνικό όραμα.

Υπάρχουν πολλοί κινηματογραφιστές που μπορούν να «ζωγραφίσουν» ένα μαγευτικό ηλιοβασίλεμα ή να το χρησιμοποιήσουν ως ποιητική αλληγορία, ελάχιστοι όμως που να μπορούν να σχεδιάσουν (ή να αντλήσουν) μια εικόνα υψηλής νοηματικής σύνδεσης μ’ εκείνο που κρύβεται πίσω της και να το αναδείξουν. Κι ακόμη λιγότεροι που να μπορούν να επινοήσουν με λαμπρότητα τις έννοιες εκείνες (εικαστικές, αισθητικές και εκφραστικές) που θα αποκαθιστούσαν τον κόσμο – απ’ τη στενή μας προοπτική – στις αρχικές του διαστάσεις. Μια απομονωμένη καλύβα στη μέση της ανατριχιαστικής, ανεμοδαρμένης τούνδρας. Και νύχτες που παλινδρομούν σαν κύματα υπό το βάρος της βροχής. Και στο εσωτερικό της, να κατοικεί όλη η ανθρωπότητα (τόσο ευρύ είναι το βλέμμα του Κουλεσόφ). Έξω ρίχνει καρεκλοπόδαρα και μέσα στους τέσσερεις τοίχους ρέει, διαχέεται η κλιμακούμενη αστάθεια του μυαλού, το απόστημα της τρέλας (εντυπωτικές εικόνες βλεμμάτων, σωμάτων, ψυχών εγκλωβισμένων στο εσωτερικό τους αδιέξοδο).

Το «Σύμφωνα με το Νόμο» είναι ένα φιλμ για την απληστία, την αδικία, την πολιτική, την εκδίκηση και την θρησκεία. Με την τελευταία να «χορεύει» γύρω απ’ τα προηγούμενα τέσσερα, που όλα τους συνθέτουν την πεμπτουσία της αμαρτίας κατά τας Γραφάς. Τρεις συνέταιροι – χρηματοδότες μιας επιχείρησης αναζήτησης Χρυσού, η σύζυγος του μεγαλύτερου χρηματοδότη κι ένας μικρόσωμος Ιρλανδός που γίνεται ολετήρας και συντριβή τους. Εν αρχή ην η Απληστία (η αναζήτηση για Χρυσό), που θέτει όλα τα υπόλοιπα ενώπιον του Θεού. Κατά δεύτερον, η Αδικία – την οποία ο Θεός δεν επιθυμεί (λέμε τώρα) για τα Παιδιά του (καταδεικνύεται μέσω του τρόπου με τον οποίο ο δολοφόνος – και εν συνεχεία δεσμώτης – αντιμετωπίζεται απ’ τους υπόλοιπους μετά την ανακάλυψη από τον ίδιο της αρχικής φλέβας χρυσού). Μετά είναι η πολιτική : πολιτική είναι αυτό που (συνήθως αποπροσανατολιστικά) σου τάζει κάποιος για να σε κρατήσει στο πλευρό του, όταν δεν τηρεί (ή δεν κάνει) αυτό που σου υποσχέθηκε αρχικά.

Η πολιτική (και η πίστη της Ήντιθ στο Νόμο, παρά τη σταδιακή εξάντλησή της από τη θλίψη που την κυκλώνει και την δυσκολεύει να παραμείνει η φωνή της λογικής) είναι αυτή που διατηρεί τον αντιήρωα Ντένιν ζωντανό, αλλά κι εκείνη που επιχειρεί να τον εξολοθρεύσει (όταν το ζεύγος τελικά αποφασίζει να στήσει αυτοσχέδιο δικαστήριο, με τα πλάνα της Βίβλου και ενός πορτραίτου της βασίλισσας Βικτωρίας να μαρτυρούν την – εκ προοιμίου – αυστηρή προσήλωσή του στις επιταγές του Νόμου και του ηθικού Δικαίου : η κάμερα του Κουλεσόφ αναβοσβήνει αρκετές φορές – κατά τη διάρκεια της δίκης – πάνω στο πρόσωπο της Βικτωρίας και η έκφραση της τελευταίας μοιάζει συνεχώς να αλλάζει).

Στην τελευταία περίπτωση διακρίνει κανείς και τις θρησκευτικές πτυχές (και προεκτάσεις) που αντιτίθενται στην επιλογή της αυτοδικίας του ζεύγους των δεσμοφυλάκων. Και τέλος, το στοιχείο της Εκδίκησης – διάχυτο σε κάθε χαρακτήρα και καθ’ όλη τη διάρκεια του έργου. Το κλιμακούμενο φινάλε της ταινίας συνιστά το συνδυαστικό αποκορύφωμα μιας (βασανιστικής) ηθικής αναψηλάφησης και του νόμου της ζούγκλας. Σε μας – και μόνο σε μας, εντέλει – απομένει το βάρος να επινοήσουμε (και να επιλέξουμε) το είδος της Τάξης που μας αναθρέφει, μας στηρίζει, μας συντηρεί…




Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται. Τα υποχρεωτικά πεδία σημειώνονται με *

Back to Top ↑